Ο μικρός Albert και η γένεση του συμπεριφορισμού

  «Ο άνθρωπος είναι τα “πιστεύω” του. Αυτό που πιστεύει, αυτό είναι.»
Mπαγκαβάτ Γκίτα, 500 π.Χ.

Την εποχή που όλος ο επιστημονικός -και όχι μόνο- κόσμος παραληρούσε με την επανάσταση στη μελέτη της συμπεριφοράς του ανθρώπου που έφερνε ο Σίγκμουντ Φρόιντ με την εισαγωγή της έννοιας του υποσυνείδητου, ένας κατά 23 χρόνια νεότερος επιστήμονας, τον απέρριπτε. Θεωρούσε όλη αυτή την έμφαση που δινόταν στην ενδοσκόπηση άσκοπη και τις ιδέες του Φρόιντ φιλοσοφικές μέχρι και μυστικιστικές. Το όνομα αυτού Τζον Γουάτσον, ένα πρώην «problem child» με ιστορικό βίαιης εφηβείας, εγκατάλειψης από τον πατέρα σε ηλικία 13 χρονών και συχνών επαφών με την αστυνομία του Γκρήνβιλ της Νότιας Καρολίνας όπου και μεγάλωσε γύρω στο 1880.

Μεγαλώνοντας, ο Τζον έκανε μια νέα αρχή, σπούδασε ψυχολογία στο πανεπιστήμιο Φούρμαν στη Νότια Καρολίνα, έκανε το διδακτορικό του στην ψυχολογία (άρχισε και ένα στη φιλοσοφία αλλά το παράτησε στην πορεία) και μετά από πέντε χρόνια βρέθηκε με μια θέση καθηγητή Πειραματικής και Συγκριτικής Ψυχολογίας στο φημισμένο πανεπιστήμιο Johns Hopkins. Σαφώς επηρεασμένος από τα πειράματα του Ιβάν Παβλόφ, πίστευε ότι τα εξαρτημένα αντανακλαστικά ήταν ο τρόπος για να εξηγηθεί ο βασικός τρόπος συμπεριφοράς των οργανισμών.Με διάφορα πειράματα, κυρίως σε ζώα, τα οποία θεωρούσε «μια πιο απλή μορφή ανθρώπου», ο Γουάτσον ήλπιζε να μετατρέψει την ψυχολογία σε αληθινή επιστήμη και να μπορέσει όχι μόνο να ερμηνεύσει την ανθρώπινη συμπεριφορά, αλλά και να την προβλέψει και να ασκήσει έλεγχο σε αυτήν. Με άλλα λόγια, έβλεπε τον εγκέφαλο σαν μία πολύπλοκη μηχανή που ακολουθεί συγκεκριμένες τεχνικές και μεθόδους συμπεριφοράς, που καθορίζονται κυρίως από τις αλληλεπιδράσεις του με το περιβάλλον. Γνωστό είναι το πείραμά του με τον μικρό Άλμπερτ, κατά το οποίο σε ένα μικρό αγόρι παρουσιάζονταν ζώα, ενώ ταυτόχρονα ακουγόταν ένας πολύ δυνατός και τρομακτικός θόρυβος. Πολύ σύντομα, το αγόρι εμφάνιζε φοβικά συμπτώματα μόνο με τη θέα των ζώων και χωρίς να ακούει το θόρυβο. Οι ιδέες αυτές του Γουάτσον δημιούργησαν μία καινούργια σχολή στην ψυχολογία, τον λεγόμενο συμπεριφορισμό ή μπεχαβιορισμό.

Σύμφωνα με αυτόν, η μελέτη της συμπεριφοράς γίνεται με την παρατήρηση των αντιδράσεων ενός οργανισμού που εκτίθεται σε συγκεκριμένο ερέθισμα. Αποκλείει τα δεδομένα της ενδοσκόπησης και θεωρεί τον ανθρώπινο οργανισμό ως πολύπλοκη μηχανή που αναλύει δεδομένα και αντιδρά σε ερεθίσματα του περιβάλλοντος, ανάλογα με τον τρόπο που ο εγκέφαλος είναι «δικτυωμένος» εκ φύσεως, αλλά και τις νευρικές οδούς που δημιουργούνται στην πορεία της ύπαρξης από τις διάφορες εμπειρίες.Απ΄ ό,τι φαίνεται, όμως, το…μικρό διαβολάκι ποτέ δεν εγκατέλειψε τον κύριο Γουάτσον, ο οποίος, λόγω ενός σκανδάλου σχετικά με μια ιδιαίτερη σχέση με μία φοιτήτριά του, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την ακαδημαϊκή καριέρα και να στραφεί στο χώρο της διαφήμισης (και να χωρίσει και με τη γυναίκα του!). Σαν αντιπρόεδρος τής J. Walter Thompson -μιας από τις μεγαλύτερες διαφημιστικές εταιρίες της εποχής- είχε την ευκαιρία να εφαρμόσει όλες του τις ιδέες σχετικά με τον έλεγχο της συμπεριφοράς του ανθρώπου.

Χρησιμοποιώντας τα (κατ΄ αυτόν) τρία βασικά συναισθήματα, δηλαδή το φόβο, το θυμό και την αγάπη, προσπάθησε να προσελκύσει όσο το δυνατό περισσότερους αγοραστές μετατρέποντας τη διαφήμιση από απλή παρουσίαση προϊόντων, σε ένα ψυχολογικό παιχνίδι ελέγχου του μυαλού. Η επιτυχία του πάντως -αν και αμφισβητούμενη- άνοιξε καινούριους δρόμους, τόσο στη διαφήμιση όσο και στην ψυχιατρική. Κάποια συμπεριφορικά μοντέλα χρησιμοποιούνται σήμερα ως μορφή ψυχοθεραπείας, με στόχο την τροποποίηση της συμπεριφοράς και προσαρμογής της σε περισσότερο κοινωνικά αποδεκτά και λειτουργικά πρότυπα, ενώ, από την άλλη, η διαφήμιση όλο και περισσότερο προσπαθεί να χειριστεί το μυαλό του αγοραστή και να του επιβάλει το περιεχόμενο της καταναλωτικής του πράξης (ή… ψυχαναγκασμού).

Καταλαβαίνετε, πάντως, ότι αν ισχύει σε απόλυτο βαθμό (γιατί σε κάποιο βαθμό όντως ισχύει) η ιδέα της πολύπλοκης μηχανής που ερμηνεύει ερεθίσματα και τα μετατρέπει σε συμπεριφορά, τότε απορρίπτεται μια για πάντα το «παραμυθάκι» της ελεύθερης βούλησης και δεκάδες φιλοσοφικά ερωτήματα γεννιούνται, όπως, για παράδειγμα, η ύπαρξη ή όχι της έννοιας της «ευθύνης»…

Ο μικρός Albert

Ο ψυχολόγος Τζον Γουάτσον, πατέρας του συμπεριφορισμού, συνήθιζε να διεξάγει πειράματα χρησιμοποιώντας ορφανά παιδιά. Το συγκεκριμένο πείραμα έλαβε χώρα στο πανεπιστήμιο John Hopkins και επιλέχθηκε ένα μωρό 9 μηνών, στο οποίο δόθηκε το ψευδώνυμο Αλμπερτ. Σκοπός του Γουάτσον, ήταν να ελέγξει κατά πόσο οι φοβίες είναι εγγενείς ή μαθαίνονται μέσα από το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνουμε.

Στην πρώτη φάση του πειράματος, ο Άλμπερτ τοποθετήθηκε σε ένα άδειο λευκό δωμάτιο και ήρθε σε επαφή με ένα λευκό ποντίκι, ένα κουνέλι, ένα σκύλο, μια μαιμού και διάφορα μαλλιαρά αντικείμενα. Ο Άλμπερτ στο αρχικό αυτό στάδιο έπαιζε με τα ζώα και τα αντικείμενα και δεν παρουσίασε καμιά εκδήλωση φόβου προς αυτά.

Στο δεύτερο στάδιο του πειράματος, ο Γουάτσον προκαλούσε πίσω από τον Άλμπερτ έναν εκκωφαντικό ήχο κάθε φορά που ο Άλμπερτ άγγιζε το λευκό ποντίκι. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα ο Άλμπερτ να φοβάται και να ξεσπάει σε κλάμματα. Ύστερα από πολλές επαναλήψεις, ο Άλμπερτ δεν πλησίαζε το ποντίκι και μάλιστα ξέσπαγε σε κλάμματα κάθε φορά που το έβλεπε. Ο φόβος του δεν περιορίστηκε μόνο στη θέα του συγκεκριμένου ζώου, αλλά γενικεύτηκε σε ο,τιδήποτε λευκό ή μαλλιαρό.

Την μεγαλύτερη επίκριση την δέχτηκε το πείραμα εξαιτίας του γεγονότος ότι ο Άλμπερτ δεν θεραπεύτηκε για τις φοβίες του. Έφυγε από το νοσοκομείο πριν ο Γουάτσον αποσβέσει την φοβική συσχέτιση δυνατού ήχου και ποντικιού…

Advertisements

Πες τη γνώμη σου

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s